Srednjevekovna Srpska Keramka

Posude od keramike, jednostavne za proizvodnju i izdržljive, bile su neophodan predmet u svakodnevnom životu naroda svih minulih epoha. Raznovrsnost funkcija tih posuda zahtevala je i njihovu obimnu proizvodnju. Zato su keramičke posude kao najmasovniji zanatski proizvod, nalažene u znatno većem broju od proizvoda drugih zanata prilikom arheoloških ispitivanja naselja, utvrđenih gradova i manastirskih centara.

 

Srpsko grnčarstvo posebno je zanimljivo pratiti u razdoblju od XII do XV veka, kada se zbivao istorijski proces stvaranja, razvoja i postupnog nestajanja srpske srednjevekovne države. Za proučavanje keramike tog vremena na teritoriji tadašnje Srbije, podaci iz istorijskih izvora o delatnosti grnčara i rasprostranjenosti grnčarstva su dragoceni, ali skromni i malobrojni. Tu osetnu prazninu popunjavaju obilni nalazi keramičkih posuda na arheološkim lokalitetima, Stoga nađeni materijal predstavlja značajan izvor za proučavanje ovog dela narodnog stvaralaštva - svedočanstvo nekadašnjih etničkih i kulturnih strujanja. Proizvodi srpskih srednjovekovnih grnčara otkrivaju se postepeno tek tokom poslednjih decenija našeg veka. Prikupljeni sa raznih nalazišta srednjevekovne Srbije, oni uz podatke iz pisanih i likovnih izvora, pružaju novu, dosada nepoznatu sliku o stvaranjima na ovom polju. Kao anonimni tvorci, grnčari su ostavili za sobom raznovrsne posude, jednostavne, prilagođene jedino svojoj funkciji, kao i one koje oblikom i maštovitom stilizacijom ukrasa predstavljaju dragocene primerke primenjene umetnosti u Srbiji kasnog srednjeg veka.

 

Prvi podaci o grnčarima u srednjevekovnoj Srbiji nalaze se u poveljama srpskih vladara XIV veka, u popisima zanatlija koji se, zajedno sa selima i imanjima, dodeljuju pojedinim manastirima. Zabeleženi su u Svetostefanskoj hrisovulji kralja Milutina (1313-1318) i hrisovulji posvećenoj vlastelinstvu sv Đorđa-Gorga kod Skoplja (1300) od strane istog vladara, zatim u Dečanskoj hrisovulji (1300) kao i u Arhanđelovskoj cara Dušana (1348.godine). Ove povelje istovremeno su i glavni izvori za poznavanje unutrašnjeg stanja srpske države u XIV veku. Grnčari se spominju, doduše vrlo retko i u prakticima, kao i u popisima hilandarskih sela, naročito onih u dolini Strume. Ova vrsta zanatlija nalazi se zabeležena i u knjizi dužnika novobrdskog trgovca M. Lukarevića. Na osnovu ovih malobrojnih podataka može se izvući nekoliko zaključaka o uslovima u kojima su živeli i radili srpski keramičari.

 

U srednjem veku grnčari su bili rastureni po župama, prvenstveno na onim mestima gde je bilo pogodne gline za izradu sudova. Grnčari pojedinih sela nisu bili slobodni. Vladarskom poveljom oni su dodeljivani manastirima prilikom njihovog osnivanja ili obnove. Dodeljujući imanja i povlastice, vladar je istovremeno određivao i obaveze zanatlija prema manastiru. Grnčari su, pored svog posla, morali da se bave i neodložnim poljoprivrednim radovima, kao što su bili oranje, kosidba i okopavanje vinograda. U tome su, zajedno sa majstorima ostalih zanata, bili izjednačeni sa sokalnicima. Svoje grnčarske proizvode bili su dužni da predaju manastiru.

 

Ukoliko poveljom nisu dodeljeni manastiru, grnčari okolnih sela, koji su koristili glinu sa manastirskog imanja, bili su u obavezi da od svojih proizvoda daju manastiru sve što je ovome bilo potrebno, kao što se kaže u baštinskoj povelji kralja Milutia obnovljenom manastiru Sv. Đorđa-Gorga kod Skoplja. U istorijskim izvorima nema podataka o organizovasti rada grnčara, ali pominjanje grnčara pri crkvenim imanjima govori u prilog predpostavci da su ove zanatlije svakako imali svoje domaće radionice u selima. Održavanje jedne organizacione jedinice pri samom manastiru svakako bi iziskivalo mnogo više obaveza pronijara. Seoski grnčari zabeleženi u prakticima, tj. katastarskim aktima kojima se vlasniku potvrđivalo pravo na njegovo imanje i prihode od njega, javljaju se najčešće u onim selima koja su poklanjana hilandarskoj Lavri. Tako se u popisu velikog hilandarskog sela Rodoliva iz 1316. godine između ostalih zanatlija nalazi i sedam lončara, slovenskog porekla. U popisu seljaka i imanja metohije manastira Sv. Stefana u Konči, navode se i grnčari koji su bili dužni da kao zavisni seljaci, potčinjeni manastiru, daju "rabotu", zavisno od broja kuća, a ne muških glava u njoj (Janko grnčar u kući sa jednom rabotom). U hilandarskom Praktiku iz 1315. godine, koji se odnosi na imanja u strumskoj oblasti, pominje se Todor, sin grnčarev, i Mihail, grnčar, kao zevgaratni, tj. imućni seljaci. Objavljeni podaci o seoskom zanatskvu u hilandarskim selima Donje Strume u prvoj polovini XIV veka pružaju nešto jasniju sliku o rasporedu grnčara i grnčarskih proizvoda u manjim naseljima. Grnčara je bilo u sledećim selima: Melencijanu, Gomatu, Gradecu, Obilonu, Radolivu, Kato i Bolbonu. Broj grnčara se ne navodi ali se na osnovu ukupnog broja sela vidi da ih nije bilo u svakom naselju, što je svakako bilo uslovljeno i postojanjem naslaga pogodne gline, kao i mogućnostima dopremanja iste do radionice.

 

Vezanost za određena mesta doprinela je da se proizvodila standardna trgovačka roba, za potrebe prosečnog kupca. Zanatlije su morale da vode računa o prodaji svoje robe na trgovima u gradskim i seoskim naseljima, kao i na panađurima, koji su se redovno održavali u manastirskim vlastelinstvima. Veza između radionice i dopremanja na pazar svakako je išla i preko trgovaca-nakupaca. U vezi sa prodajom grnčarije na trgovima, zanimljiv podatak navodi se u turskim izvorma XV veka. Kraljevim zakonom bilo je, naime, određeno da se od 10 zemljanih posuda, koje se prodaju na trgu u Fojnici, jedna uzme u vidu dažbine. Ova odredba bila je u skladu sa statusom parika u feudalnom poretku. Postupnom podelom rada, grnčari su došli i do svojih naselja, koja su dobijala ime po ovom zanatu. Imena takvih naselja sporadično se javljaju od XIV veka u povaljama i popisima sela. Najraniji pomen grnčarskog sela, Grnčareva, nalazi se u Dečanskoj hrisovulji, veoma dragocenom izvoru za poznavanje prilika u srednjevekovnom srpskom selu. U njoj je dat popis svih ljudi u naseljima, dodeljenim dečanskom vlastelinstvu. Dečanska hrisovulja sa popisima sačuvana je u dva teksta. Upoređujući oba popisa, S. Novaković, je ustanovio razliku u broju kuća i stanovnika i zaključio da su crkvene povlastice privlačile stanovnike u sela ovog vlastelinstva. Ova konstatacija odnosi se i na selo Grnčarevo, smešteno u dolini reke Grnčare, između Gusinja i Vrmoša. U prvom popisu ovo selo imalo je 11 a u drugom 15 kuća. U poređenju sa ostalim selima dečanskog poseda, ono je bilo slabije naseljeno. Ovo je ujedno i redak podatak u istorijskim izvorima o broju kuća jednog srednjevekovnog grnčarskog naselja. Mada se u tekstu hrisovulje navode sva imena stanovnika sela, nije naznačeno da li su se u trenutku popisa još bavili grnčarskim zanatom ili je ovo ime zadržano kao sećanje na nekadašnju opredeljenost stanovnika, kao što je to slučaj sa nazivima sela u kasnijim vremenima.

 

U istoj povelji sreće se i naziv Grnčarske planine, koje su bile međa Dobroj reci u okolini Plava. Istovremeno sa gornjim nazivom javlja se, kao sinonim, selo Lončari, ubicirano istočno od Skadra, koje je car Dušan dodelio crkvi sv. Arhanđela u Prizrenu, 1384. godine. Srednjevnjkovni naziv "Skoudeljniče", selo zdelara, izuzetno se sreće, i to u starom prevodu jevanđelja po Mateju. Ime je verovatno nastalo od italijanske reči "scudella" - zdela, ali je malo verovatno da se odnosilo na selo samih zdelara, jer na teritoriji srednjevekovne Srbije nisu poznata posebna sela zdelara. U grupu grnčarskih naselja možda bi se moglo svrstati i selo Posuđe, u blizini Srbica kod Prizrena, koje se isto tako javlja u Dušanovoj povelji sv. Arhanđelima, mada se naziv može odnositi i na zanatlije koje su pravile posuđe i od nekog drugog materijala. U vezi sa grnčarskim zanatom verovatno se može povezati i stariji podatak iz Žičke povelje kralja Stefana Prvovenčanog i sina mu Radoslava (1222-1228), koji pominje selo Gnilu u oblasti Jelca. Ovaj naziv navodi na pomisao da je u blizini sela bilo pogodne gline, tj. da su u ovom selu pravili zemljane posude još u prvim decenijama XIII veka. Selo Gnila kasnije je izmenjeno u Gnjiga.

 

U prvoj polovini XV veka spominje se selo Grančarevo u Hercegovini, istočno od Trebinja, povodomo nekih tužbi i pljačke u selu. Novi podaci o ovom topografskom nazivu javljaju se u katastarskom popisu oblasti Brankovića, koji je načinjen 1455. godine, neposredno posle ponovnog zauzimanja i uspostavljanja turske vlasti u ovoj oblasti. Popis stanovništva sa podacima o zanimanju predstavlja jednu od glavnih vrednosti ovog izvora. Defter obuhvata sledeće nahije: Trgovište, Klopotnik, Dolce, Moravu, Vučitrn, Topolnicu, Lab i oblast Prištine. Na ovom području popisano je 646 sela. Od ovog broja svega dva sela nose nazi Grnčare, jedino u nahiji Vučitrn, sa 17 kuća, drugo u nahiji Morava sa 50 kuća. Oba sela učestvuju u vojnim pohodima, međutim, među stanovnicima ne javlja se ni jedan grnčar, te je lako moguće da je selo zadržalo svoje ime prema prvobitnom zanimanju stanovnika. od 646 popisanih sela u svega 13 naselja javljaju se grnčari kao zanatlije, najvećim delom pojedinačno, osim u selu Obica, gde se spominje Staniša grnčar, i Pribil, sin grnčarev, i još u selu Brajaci, u kome su radila braća Petko i Nikola. Svi navedeni grnčari srpskog su porekla, verovatno starosedeoci, jer se došljaci označavaju sa "došlac" ili "prišlac". S obzirom na obilno korišćenje keramičkih posuda u domaćinstvu postavlja se pitanje da li je ovih 15 grnčara bilo u stanju da podmiri potrebe cele oblasti, ili je roba donošena i iz drugih krajeva na pazar, preko trgovaca-posrednika, kao što je to konstantovano i u srednjevekovnim selima Donje Strume.

 

Dobar putokaz za lociranje nekadašnjih srednjevekovnih naselja, čiji su se stanovnici bavili oblikovanjem gline jesu i kasniji nazivi iz turskog perioda . Tako je u katastarskom popisu bosanskog sandžaka iz 1468/9. godine zabeleženo selo Krnčar (Genčar) u Tribinjskoj nahiji, sa 21 kućom. Selo Grnčište pominje se 1528/9. godine jugositočno od Velesa, a 1544.godine isti naziv nosi jedno naselje locirano južno od Velesa. Naziv Grnčar pojavljuje se u 1560.godini, u jednom zapisu Lavre cv. Atanasija u Sv. Gori, bez podataka o tačnoj lokaciji. U toponimima se i danas sreću tragovi nekadašnjeg postojanja ovog zanata u starim naseljima. U okolini Novog Pazara ostala su npr. imena Grnčari i Lončari, kod Niša Grnkinja, kod Gnjilana Grnčar, kod Velesa Grnčište, kod Loznice Grnčara, u okolini Kragujevca Grnčarica. Isti toponim javlja se i u selu Guberevcu kod Beograda. Neka od ovih imena nalaze se u krajevima koji su putem arheoloških metoda, već pružili dokaze o grnčarskoj proizvodnji tokom srednjeg veka (Novi Pazar, Prizren, Beograd, Niš).

 

Nedostatak gradskih arhiva otežava praćenje razvitka ovog zanata u trgovačkim i rudarskim centrima i u utvrđenim gradovima. Izuzetak predstavlja jedan dokument iz Dubrovačkog arhiva, knjiga dužnika trgovca Mihajla Lukarevića, koji je živeo na Novom brdu oko 1430.godine i bavio se trgovinom na malo. U njoj se nalazi popis Novobrdskih zanata u kraćem vremenskom periodu, u vidu imena dužnika, zanatlija. Među njima pominje se i izvesni " Raduo grunzar de Meone". Pojava seoskog grnčara, koji je kao slobodan zanatlija bio dužnik pomenutog trgovca, indicira na snadbevanje grada proizvodima iz okolnih sela, mada se na osnovu same knjige ne može saznati o uslovima njihovog života i rada. Međutim, poznato je da je Novo brdo, kao veliki grad i trgovački centar, u XIV i XV veku privlačilo zanatlije iz bliže i dalje okoline, sa slobodnim kretanjem, što je bila karakteristično i za gradske zanatlije ostalih feudalnih gradova. Iako je na osnovu obilnih arheoloških nalaza keramike konstatovano sigurno postojanje grnčarske proizvodnje po gradovima, u istorijskim izvorima zabeležen je samo jedan pomen gradskog grnčara. To je Lješ iz Prizrena, koji je, zajedno sa svojim sinovima, snadbevao posudama manastir sv. Arhanđela. Ovaj podatak istovremeno govori o prenošenju keramičkog iskustva sa kolena na koleno. U nekim od navedenih povelja XIV veka, izvesne odredbe direktno govore o prenošenju jednog zanata sa kolena na koleno, pružajući na taj način zaštitu zanatima. Tako Svetostefanska hrisovulja određuje da se u selima gde ima zanatlija jedan od sinova ostaje kao naslednik očevog zanata, a ostali se pridružuju ostalim rabotnicima. U Dečanskoj hrisovulji jedan sin takođe ostaje pri očevom poslu, dok ostali stupaju u sokalnike.

 

Dok se u poveljama srpskih vladara i manastirskim prakticima samo ponegde nalaze podaci o grnčarima, dotle je u dubrovačkom arhivu postoje brojnija dokumenta o delatnosti ovih zanatlija. Kako je Dubrovnik bio u zaleđu teritorije Srbije, a Dubrovčani u stalnim trgovačkim kontaktima sa srpskim gradovima, ovi podaci za Dubrovnik bi se mogli uzeti u obzir kao eventualne analogije sa situacijama na srpskoj teritoriji, posebno u razjašnjavanju položaja gradskih grnčara u utvrđenim gradovima. U tom pogledu dragocena su dokumenta o udruživanju raznih zanatlija u esnaf. Ova pojava može se pratiti u Duborvniku od kraja XIV veka, tj. od 1392.godine. Tada su Veća Republike odredila koje se sve vrste zanatlija smatraju subvencionisani na njihovoj teritoriji. Pored majstora balista, lukara, oklopa, mačara, strelica, škrinja, kovača, zlatara i slikara, na ovom spisku nalaze se i majstori krčaga. Između 1477. i 1480. godine dubrovački slikari dobili su svoj esnaf. Njihov status potvđen je na sednici Malog veća 1492.godine. Međutim u ovom esnafu bili su i majstori drugih struka (lukari, lončari i sedlari), iako su im proizvodi bili različiti. Pa i tako sakupljeni, oni su po broju članova predstavljali najmanji zanatski ceh u Dubrovniku početkom XVI veka. Što se tiče učestvovanja lončara u njemu, verovatno je da je lokalna keramička proizvodnja nije bila dovoljno razgranata, jer su se u Dubrovniku s vremena na vreme pojavljivali keramičari sa raznih strana, nudeći svoje usluge, dobrog kvaliteta. Ukoliko su bili primljeni u službu Republike, keramičari su dobijali određenu godišnju nadoknadu i kuću za radionicu. Nekoliko sačuvanih dokumenata ilustruje ovakve slučaje. Tako je magistru Jakobu de Firmo bochellarius-u s kraja XIV veka, Veliko veće davalo određenu platu od 30 perpera i kuću na Pilama "pro fornance bochialum". U periodu od 20.01.1395. do 20.03.1399. godine. Veliko i Malo veće četiri puta su raspravljali o produžetku ugovora za iduću godinu sa istim Jakobom. Krajem treće decenije XV veka pominju se još neki lončari u Dubrovniku. Malo veće izabralo je 1430.godine tutore naslednika lončara Miloša Radovanovića, među kojima je bio takođe još jedanlončar po imenu Stanac. Tri godine kasnije javlja se "Branco magister bocalum", kome malo veće daje 10 perpera za radnju na godinu dana. U proleće 1489. godine Veću umoljenih podneo je molbu za prijem u službu neki Radoslav, koji je u Italiji naučio keramički zanat. U molbi je naveo da će praviti velike i male zemljane lonce i da će ovaj zanat biti od velike koristi gradu, jer će obučavati nekoliko učenika. Za upoznavanje organizacije posla u grnčarskoj radionici, zanimljiv je onaj deo molbe u kome Radoslav istiće težinu svoga posla, u kome treba za vlastelu raditi posebno otmene proizvode, a obične za ostale građane, kao i to da bi izrada slikanih posuda zahtevala angažovanje lončara specijalizovanog za bojenje. Iz navedenih razloga Radoslav moli Republiku da mu hitno odobri zajam od 200 dukata i uselenje u jednu kuću na Pilama.

 

Gradski grnčari obično su bili grupisani u određenom kraju naselja, koji je često dobijao naziv po tome zanatu. U Zagrebu npr. Lončarska ulica u XV veku zvala se "Vicus lucifigulum". U Dubrovniku se u više mahova spominju radionice na Pilama, što je već navedeno. Nasuprot neizvesnom statusu srednjovekovnih grnčara u Dubrovniku, grnčari u gradovima srednje Evrope bili su u istom vremenu brojniji i bolje povezani. Razvoj gradova, potenciran u Evropi od XIII veka , doprineo je širenju zanatstva i trgovine u tom smislu što su se u okviru gradske privrede zanatlije udruživale u esnafe, koji su bolje štitili njihova prava. Oni su dobijali monopolski položaj unutar grada i sprečavali spoljnu konkurenciju. Detaljnije podatke o ovakvoj povezanosti jasno pruža statut grnčara grada Beča potvrđen prvi put prema predanju, 1234.godine. Prvi statut bečkih grnčara koji je ostao zabeležen u arhivskim dokumentima potiče iz 1412.godine. Međutim, on je kasnije dopunjavan novim odlukama, među kojima je značajna ona o obeležavanju posuda tzv. lončarskim pečatima.

 

Pored navedenih podataka o položaju gradskih grnčara, u dubrovačkom arhivu postoje dokumenti, koji se odnose na keramičke posude nađene u dubrovačkim kućama prilikom sastavljanja testamenata pučana ili primanja sekvestirane imovine. Ti dokumenti istovremeno pužaju nove podatke o poreklu uvezene keramike. Najstariji podaci odnose se na bokale, uvezene iz Ankone, krajem XIV veka. Popis je izvršen 1391.godine u testamentu Pribeha de Radoslav Vranec. U kući Radoslava Gojčoviča 1395.godine zabeležen je veći broj zdela od zemlje. U arhivalijama XV veka nalazi se više podataka o posudama. Najveći broj se odnosi na bokale, od kojih je jedan deo uvezen iz Marče, 1400.godine. Pored bokala u upotrebi su bili tanjiri i zdele. Tako je u kući Maruse, ćerke Giva de Gangola, 1416.godine bilo 14 bokala i 40 tanjira, a kod Stanče, žene Miliči Bogišič, 1421.godine, 12 većih i manjih zdela. Iz 1417.godine potiče testament Mikoci Bacovića u kojem se srećemo sa terminom "plitica". Zdele od majolike, svakako uvezene, javljaju se u inventaru kuće Domuse, žene Živče Stoja iz Kotora 1443.godine.

 

Zanimljivi podaci o vrstama keramičkih posuda nalaze se u popisu sekvestrirane imovine Stepoli Milotića, koju je 1485.godine primio na čuvanje neki Dobrašin. U njemu se navode celi, kao i okrnjeni bokali, dok se za jedan broj zdela naglašava da su nove. Osim toga, kod posuda, u popisu se izdvajaju one uvezene iz Španije i Tunisa, koje su se po stilu razlikovale od lokalnih, slikanih bokala, isto tako popisanih. Na osnovu podataka o uvezenoj robi može se zaključiti da je u XIV veku postojao uvoz iz Apulije, dok je u VX veku zabeležen brojniji import iz Tunisa. Velike količine keramičkih posuda u nekim popisima govore o njihovoj popularnosti, što je svakako bilo uslovljeno povoljnim cenama. Tako se u inventaru jednog domaćinstva iz 1485.godine navodi ukupno 28 bokala, od kojih 23 slikana, kao i 41 zdela. Bokali, međutim, ostaju sve do kraja XV veka najčešće pominjani tip keramičke posude. Navedeni podaci odnose se isključivo na posude iz domaćinstava dubrovačkih i kotorskih pučana, koje su bile karakteristične prvenstveno za mediteransko područje. Mogućnost uvoza ovakve keramike i u unutrašnjost balkanskog poluostrva, putevima kojima se kretala duborvačka karavanska trgovina, može se prihvatiti zasada sa rezervom, sve dok budući rezultati arhivskih i arheoloških istraživanja ne pruže jače dokaze njihove upotrebe u srpskim utvrđenim gradovima. Međutim jedan dokument iz dubrovačkog arhiva, do sada nepoznat, govori da je takvih posuda bilo i u dubokoj pozadini Balkana. Dokument potiče iz 1408.godine i odnosi se na ličnost određenog Antonija iz Verone, trubača na dvoru despota Stefana Lazarevića. Prema popisu, u njegovoj imovin, nalazilo se, između ostalih stvari i 11 bokala od zemlje, gleđosanih belo i zeleno. Na osnovu toga može se pretpostaviti da je ova vrsta bokala bila u to vreme u Beogradu uobičajna, tim pre što su arheološkiradovi u donjem gradu već pružili dokaze postojanja ovog tipa keramičkih posuda.

 

Popis grnčarskih proizvoda, izvučen iz dokumenata dubrovačkog arhiva, pomogao je da se dobije uvid o vrstama i broju posuda koje su se koristile u dubrovačkim kućama. U srpskim gradovima, nažalost, nije moguće dobiti ovakvo sagledavanje. Posle svih ratnih oluja, prohujalih preko Balkanskog poluostrva, utvrđeni gradovi ostali su u ruševinama, a gradske arhive, te riznice podataka o životu naselja, bile su uništene, zaplenjene, izgubljene u nepovrat. Tako se istorija materijalne kulture naših gradova može rekonstruisati uglavnom arheološkim metodom, uz skromnu pomoć likovnih i istorijskih izvora, u kojima je ostalo tako malo podataka za temu koja se ovde obrađuje, naročito kada je reč o vrstama keramičkih posuda i njihovoj upotrebi. Izuzetak predstavlja uzgredna napomena u žitiju arhiepiskopa Danila II (1324-1337) o gašenju požara u pirgu manastira sv. Pantelejmona u Svetoj Gori i to vinom koje se nalazilo u zemljanom sudu.

 

Stanje materijalne kulture najviših feudalnih krugova Srbije u srednjem veku donekle otkrivaju popisi predmeta što su ih srpski i bosanski vladari i feudalci ostavljali u depozitima dubrovačke republike. Oni govore da su proizvodi zlatarstva imali prednost na trpezama njihovih dvorova. Arheološki keramički materijal, otkriven u Kruševcu, Beogradu i Smederevu, svojim kvalitetom dokazuje da je upotreba keramike u ovim sredinama svakako bila od drugorazrednog značaja. Po svome bogatstvu inventara, srski dvorovi razlikovali su se od onovremenih rezidencija vizantijskih i bugarskih vladara, na čijim je trpezama posuđe od keramike bilo veoma upotrebljavano, pa čak i obeležavano monogramima vladara i crkvenih velikodostojnika. Ekonomski i socijalni uspon mlade srpske države, a posebno razvoj rudarstva, svakako je uticao na nabavku prvenstveno skupocenih predmeta, domaće ili strane proizvodnje. Ovaj luksuz izgleda da je došao do izražaja već od kraja XIII veka. Kada je Teodor Metohit na svome diplomatskom putu u Srbiju, povodom ženidbe kralja Milutina sa Simonidom, zabeležio da su u njihov stan stizala jela sa gospodareve trpeze, na zlatnom i srebrnom posuđu. Kasnije za vreme Dušanovog carstva, i vizantijski hroničar Nićifor Grigora upoređuje raskoš srpskog dvora sa prividnim bogatstvom carigradskog, napominjući da je svečanom ručku, prilikom krunisanja cara Jovana Kantakuzena, služeno iz činija i pehara od kalaja i ilovače, umesto od srebra i zlata.

 

Dokumenta iz srpskih i dubrovačkih arhiva pružila su, pored već iznetih činjenica, i izvorne podatke za priloge terminologiji srednjovekovnog grnčarstva. Ovde će se navest nazivi koji su se u XIV i XV veku koristili za ovu vrstu zanatlija, kao i popis naziva nekih predmeta pravljenih od gline, ali i od plemenitih materijala. Najstariji spomen u srpskim izvorima pomjma grnčar nalazi se u Svetostefanskoj povelji kralja Milutina manastiru Banjska (1313-1318.godine). Idući je iz 1348.godine u povelji kralja Milutina manastiru sv.Arhanđela kod Prizrena. U aktima dubrovačkih arhiva, ova vrsta zanatlija naziva se "bochialus" (1395.god.), "bochellarius" (1396 i 1399.god.), "bochelario" (1399.god.), "magister bocalum" ( 1433.god.), a mnogo kasnije, 1565.godine, "boccararius" ili "figulus". Očigledno je daje ovaj naziv potekao od najkvalitetnijeg i najčešćeg proizvoda grnčarskog zanata u Dubrovniku - bokala. Naziv lončar javlja se u dokumentu iz 1430.godine.

 

I sela u kojima su grnčari bili nastanjeni nosila su naziv prema zanimanju stanovnika. Grnčarevo, Sgrinzarevo i dr. Ona imena naselja očuvala su se u svim našim krajevima do danas. Uporedo sa nazivom grnčar javlja se i sinonim lončar, te otuda i ime sela Lončari, u okolini Skadra.

 

Tekst preuzet iz knjige: Keramika u srednjevekovonoj Srbiji (YU ISSN 0350-2028)
Autorka teksta: Marija Bajalović Hadži-Pešić