Keramika Kosova I Novog Pazara

U Srbiji su se do današnjih dana očuvala tri načina izrade keramike: bez kola, na ručnom kolu i nožnom kolu. Keramika rađena bez kola poznata je i kao ženska keramika zato što je pretežno izrađuju žene, isključivo za potrebe svog domaćinstva. Ređe je proizvode muškarci za tržište. To su teški sudovi, debelih zidova, pravljeni na zemlji, katkada i dasci, na isti način kao što su se izrađivale crepulje i vršnici nađeni na praistorijskim nalazištima na tlu Jugoslavije.

 
Crepulje su pečene u iskopanim jamama u kojima je ložena vatra. Na zapaljene cepanice slagane su crepulje i tako su pečene.Crepulje su upotrebljavane za pečenje hleba na otvorenom ognjištu. Ta vrsta keramike u Jugoslaviji prostire se od linije - Cetinje, Nikšić, Belo Polje, Titovo Užice, Smederevo. Keramika bez kola koju su izrađivali muškarci pravljena je u Srbiji u Vrnjcima, Kotraži, Rujištu u okolini Pirota i u Đakovici na Kosovu.

 

Na ručnom kolu keramika se radi od posne gline. Da bi bila kvalitetnija često se meša sa peskom ili kalcitom. Sudovi se oblikuju od grude gline na kolu koje se okreće rukom. Veći sudovi se grade od gline u obliku valjka. Tako uvaljana glina dodaje se na ivicu dna i gradi zid suda. Sudovi građeni na ručnom kolu peku se na otvorenom ognjištu, u iskopanom jarku, a ređe u pećima. Ti sudovi su grube fakture i negleđosani su. Posle pečenja se kale. Postoji više vrsta kaljenja. Usijani sudovi se potapaju u kašu od kukuruznog, ječmenog ili pšeničnog brašna. Praktikuje se i potapanje u čađ, istucanu koru od jasena, hrasta ili u ljusku od zelenih oraha. Sudovi rađeni na ručnom kolu su posle kaljenja tamne boje, a na otvorenoj vatri su izdržljiviji. Na ručnom kolu grade se sudovi za pripremanje jela na ognjištu, lonci ravnog ili uspravnog grla, sa drškom ili bez drške, plitki sudovi za pečenje ili razlivanje mleka. Proizvode se i đuveči, tendžere, crepulje, pekve, pa i veći sudovi za čuvanje zimnice. Ornamentika na sudovima je jednostavna - najčešće talasaste linije koje se izvode nazubljenim drvetom. Veći sudovi su ukrašeni obručima od gline koji imitiraju konopce. Pored toga što imaju ukrasnu funkciju, oni služe i kao ojačanje boka suda. Na spoljnoj strani dna većine sudova nalazi se pečat radionice, urezaani znak u centru kola. Taj znak pomaže grnčarima da centriraju glinu na kolu. Takve sudoveizrađivali su grnčarii u planinskim predelima i najčešće ih zamenjivali za žito u župnijim krajevima. Tek u poslednje vreme iznose ih na pijace i prodaju. Keramika rađena na ručnom kolu rasprostire se u dinarskim predelima - od Istre, preko Bele Krajine, Like, Bosne, Hercegovine, Dalmacije, Crne Gore i dela raške oblasti, dopire i do Kosova i u zapadnu Srbiju.

 

Najrasprostranjenija vrsta keramike u Srbiji je keramika rađena na nožnom kolu, koje se sastoji od dva kola spojena osovinom. Donje kolo se se pokreće nogom, a sudovi se prave od masne prečišćene gline. Na gornje kolo se stavlja grudva gline i, okretanjem donjeg kola nogom i pritiskom ruke na glinu na gornjem kolu, formira se posuda. Tako rađena keramika je lakša i tanjih zidova, a najčešće pečena u dvoćelijskim pećima. Ukrašava se engobiranjem: belom i crvenom glinom. Gleđoše se u više boja i nijansi, najviše u žutoj, mrkoj i zelenoj boji. Ornamenti se nanose guščijim perom, a boja - prosipanjem (nalivanjem) po površini posude. Plastični ukrasi se lepe na posudu a oblikuju se kalupima ili izrađuju rukom. Ukrašava se zgrafito-tehnikom. Na nožnom kolu se proizvode razni predmeti: sudovi za domaćinstvo, muzički instrumenti, igračke, kultni predmeti itd.

 

Grnčarstvo na području srednjovekovne Srbije gde se nalaze SAP Kosovo i Novi Pazar sa okolinom, bilo je razvijeno, o čemu svedoče mnogi arheološki nalazi. Iskopavanjem na starom Rasu, u Sopoćanima i na drugim arheološkim nalazištima iz srednjovekovne Srbije potvrđuju da je keramika u to vreme bila pod jakim uticajem Vizantije. Lokaliteti Novo Brdo, Janjevo, Priština i Mitrovica dali su keramiku tipa pitosa i amfora, različite namene. To je keramika izduženog oblika sa dužim grlićem, oblim i izvučenim trbuhom i dve naspramne drške sa strane pri vrhu. Najčešći način ukrašavanja je zgrafito, u kombinaciji sa drugim ukrasima. Ukrasi su u vidu obruča, zmijolikih traka, rozeta, listova i palmeta, često su obojeni. To su različiti lonci i posude, posebno za spremanje hrane, izrađeni na nožnom i ručnom kolu. Posude iste namene izrađivane su tokom srednjeg veka i kasnije, u turskom razdoblju, sve do današnjih dana.

 

U periodu turske dominacije orijentalni uticaju postojali su sve snažniji. Na kondirima koji su nastali pod neposrednim uticajum čanakaske keramike najčešći motiv je krilati konj na izduženom grlu suda. Na bokovima su medaljoni sa pticama raširenih krila. Ti ukrasi su iz sveta mašte. Ima kondira i ibrika i sa islamskim simbolom zvezda i polumesec. Ta dva simbola se na našem tlu transformišu u stilizovanu cvetnu ornamentiku pod uticajem narodnog stvaralaštva i domaćih majstora lončara. Oblast Kosova i Novog Pazara sa širom okolinom pripali su Bosanskom pašaluku, sastavljenom od sedam sandžaka.

 

Berlinskim kongresom 1878. godine formirana je nova administrativna jedinica. Prizrenski vilajet, u koji ulazi i Novi Pazar sa okolinom. To traje do 1912. godine, kada si ovi krajevi Srbije oslobođeni od viševekovne turske vladavine. Na početku XX veka najjači zanatski centar je Prizren. Grnčari Prizrena u to vreme imaju svoj esnaf, a svojim proizvodima, pored ostalih, snadbevaju, Kosovo, Metohiju i Novi Pazar sa okolinom. Grnčarski esnaf u Prizrenu broji više od dvadeset majstora grnčara koji imaju svoje radionice, koje su se nalazile u posebnoj mahali u kojoj su majstori živeli i radili. Grnčarski esnaf sačinjavali su majstori Albanci i Srbi. Osim u Prizrenu, grnčarske mahale postojale su i u Đakovici, Peći, Prištini, Mitrovici i Gnjilanu. Posle 1912. godine, naročito posle prvog svetskog rata, Priština se razvija i postaje značajan zanatski centar. U periodu između dva svetska rata grnčara je bilo u Prizrenu 8, Gnjilanu 9, Prištini 20, Uroševcu 3, Đakovici 4 i Novom Pazaru 6. Posle drugog svetskog rata, tačnije već sredinom 50-ih godina, u ovim krajevima kao i u ostalim krajevima u Srbiji, grnčarstvo postepeno opada. Grnčarski proizvodi se sve manje traže zbog pojave trajnijih posuda industrijske proizvodnje. U Prizrenu, Mitrovici, Uroševcu i Novom Pazaru tada je radio po jedan grnčar, u Gnjilanu tri i iu Prištini kao najvećem centru, pet. Takvo je stanje i danas.

 

Po opštim odlikama keramika rađena na nožnom kolu na Kosovu i u Novom Pazaru može se svrstati, kao i druga grnčarija, na više načina: na plitke i duboke sudove, sudove uskog dna a širokog ruba sa vratim i sudove sa grlićem. Postoji podela i prema upotrebi predmeta: za potrebe u domaćinstvu, za lične potrebe, delove arhitekture i uređenje kuće, kultne predmete i muzičke instrumente.

 

U kosovsko-novopazarskoj keramici razlikuju se sudovi za svakodnevnu upotrebu u sudovi za svečane prilike. Sudovi koji se svakodnevno upotrebljavaju često su negleđosani, a sudovi za svečane prilike ukrašeni su po ugledu na metalne sudove koji se nalaze na izložbi. Na drugom keramičkom posuđu su podržavani ukrasi izrađivani tehnikom iskucavanja, tipičnom za metalne sudove kao što su ibrici, sahani, mangali, surahije a upotrebljavalo gaje uglavnom stanovništvo islamske veroispovesti. S obzirom na to da je skupo, metalno posuđe bilo je nedostupno siromašnijim slojevima. Zbog toga su keramičke kopije metalnih sudova bile veoma tražene. Predmeti u zbirci Muzeja nabavljeni početkom veka u Mitrovici rađeni su po uzoru na metalne sudove, skoro su njihova verna kopija. To su tanjiri, kondiri, ukrasne boce, boce za mirise i drugo. Bokovi su kanelirani, ukrašeni urezima, paralelnim linijama, imitacijama glava nitni, itd. Posebnu vrstu čine sudovi u kojima se donosila "sveta voda" i čuvala za umiriuće i bolesne. To su "čanakalski" kondiri, izrađeni po uzoru na kondire rađene u mesti Čanakale u Turskoj, po kojima su naziv i dobili. Donošeni su iz Ćabe i Istambula. U zbirci Muzeja nalazi se više "čanakalskih" kondira iz druge polovine XIX veka i sa početka XX veka. Većina ih je izrađena u kosovskim radionicama, u Novom Pazaru, Leskovcu i Velesu. Novopazarski grnčari su nazivani "čanakdžijama" po tome što su radili čanke. I na Kosovu i u Novom Pazaru dosta su izrađivani muzički instrumenti dalbuhe ili darbuhe. Ti instrumenti se i danas izrađuju ali manje, jer ih zamenjuju metalni. Na ovaj udarački instrument koža se razapinjala posle pečenja darbuhe. Te instrumente uglavnom su koristili romski orkestri.

 

Crna keramika, građena na ručnom kolu u Đakovici i na Rogozni kod Novog Pazara prodavana je na pijacama u mestima današnje SAP Kosovo i u okolini Novog Pazara, pa i na široj teritoriji južnog dela Srbije. Majstori koji su izrađivali takvu keramiku, kao na primer u Đakovici nazivani su "vegšadžije". Lonci iz okoline Novog Pazara nazivani su pazarski lonci.

 

Crna đakovačka keramika i keramika sa Rogozne gradi se se kao i keramika na ostalom dinarskom području. Crna keramika se izrađuje od bele peskovite gline i peska. Glina se nalazi u okolini mesta izrade, a pesak se vadi iz reke. Pesak se prosejava kroz vreću a isitnjena glina kroz rešeto i zatim se mešaju u odnosu 1:1. Toj smesi se dodaje voda i potom gazi. Postoji i drugi odnos sastojaka smese, ali je proces dobijanja isti.

 

Radionica se najčešće nalazi u prostoriji u kojoj se živi, gde je smešteno i grnčarsko kolo. Po konstrukciji je jednostavno: sastoji se od kružne daske, koja se sa donje strane završava kupom. U sredini kupe je osovina, ukopana u zemlju. Oko kola je iskopana zemlja da bi se lakše radilo. Grčar pokreće kolo rukom i radi sedeći. Taj tip kola se razlikuje od kola u dinarskim krajevima po tome što je neposredno ukopano u zemlju. Manji sudovi su građeni tako što je na kolo stavljao pepeo, koliko da pokrije površinu daske. Zatim se grudva glinene mase vrtela na kolu i oblikovala rukom. Sud je oblikovan i uz pomoć platna, kože i drvenog noža. Veliki sudovi građeni su nešto drugačije. Glina u obliku valjka dodavala se na dno suda na kolu i sud se gradio do polovine, zatim je ostavljan da se prosuši kako bi bokovi očvrsnuli i izdržali gradnju ostatka suda do vrha. Gotovi sudovi su sušeni na vazduhu. Sudovi su pečeni u pravougaonim pećima većih dimenzija. Peći su smeštene uz zid dvorišta. Peć nije imala odžak već manji otvor na gornjoj strani. Veći ćupovi su pečeni na otvorenom. Na prevrnut ćup složili bi drva u vidu kupe. Vatra se ložila pod ćupom. Crni ćupovi su se pekli dva puta kraće od keramike rađene na nožnom kolu, pa su joj i zidovi manje čvrstine i porozniji. Posle pečenja, domaćice u tim sudovima najpre dva do tri puta prokuvaju mleko kako bi postali nepropusni. Sudove su mazali i voskom koji su nabavljali iz Soluna - "sakizom". Tako pripremljeni sudovi su mogli dugo služiti. Veći ćupovi služili su za čuvanje turšije za zimnicu dok su manji upotrebljavani i za kuvanje hrane, razlivanje mleka, s spravljanje kiselog mleka. Veći lonci su upotrebljavani i za kuvanje jela na svadbam, o derneku, sahranama, kao i za grejanje vode. Manji lonci su upotrebljavani ua pripremanje boje za kosu i drugo. Mangalama su grejane prostorije, dok su keramički dimnjaci i kanalizacione cevi ugrađivani u kuće.

 

Crne keramike je sve manje i uskoro može potpuno nestati.

 

Etnografski muzej u Beogradu 1988. god.
Autor teksta: Ranko Barišić